Acute en latente stress
In deze blog wordt ingegaan op hoe stress in ons brein ontstaat, welke vormen er zijn en wat de consequenties daarvan zijn. In essentie is stress goed, het helpt om beter te reageren op de omgeving en stimuleert ons te presteren. Maar aan de uitdagingen die het leven ons stelt, lijkt geen einde te komen. We eisen steeds meer van onszelf en lijken steeds minder rustmomenten te hebben. Naast stimulerend wordt stress daarom nu ook ziekmakend. Voor werkgevers stijgen de arbeidskosten daardoor. Stress vormt nu samen met sociale onveiligheid de grootste bron van vermijdbare kosten van een organisatie.
Twee soorten stress
Stress definiëren we hier als een reactie op een gedachte of een prikkel, die onze paraatheid en alertheid verhoogt. We maken een onderscheid tussen acute en latente stress. Acute stress geeft ons aandacht voor een specifieke prikkel, bijvoorbeeld een gevaar. Latente stress bereid ons voor op mogelijke druk. Acute stress herkennen we doorgaans wel. We kennen de stressor. Bij latente stress is de reactie subtieler en doorgaans onbewust. We zijn dan meer alert en voelen enige onrust. Dat gaat zo subtiel dat we het zelf amper door hebben.
Stresshormonen
Acute stress begint met een vrijgave van het hormoon adrenaline (“een shotje adrenaline”) in het bloed. Het is bedoeld voor snelle actie. Als de stressor aanhoudt omdat de uitdaging blijft, komt ook het hormoon cortisol vrij. De adrenaline breekt weer snel af. Na ± 2 minuten is het effect alweer verdwenen. Cortisol heeft een langdurend effect, gemiddeld zo’n 75 minuten. Bij latente stress is dat anders. Hier is alleen een lichte verhoging van de cortisol meetbaar, die echter lang aanhoudt (van uren tot weken) omdat er steeds weer opnieuw een beetje wordt aangemaakt. Langdurig verhoogde cortisol in het bloed is echter schadelijk voor het brein en kan een burn-out veroorzaken.
Een beetje stress werkt belonend
Het opschalen van de hormoonproductie gebeurt onbewust. We herkennen dat niet altijd bij onszelf. We zijn zo bezig met de prikkel dat de eigen reactie ons ontgaat. Op organisatieniveau leidt stress op korte termijn tot productiviteitstijging. Dat is goed voor het systeem. Stress laat onze motor harder draaien en dat kost uiteraard energie. Daarnaast komt er ook wat dopamine vrij en dat geeft een prettig gevoel. Stevig doorwerken leidt tot vermoeidheid maar ook tot een hogere tevredenheid. Ook op individueel niveau heeft stress een licht belonend effect.
Stress-meting
Nu doen we binnen Brain Based Safety voorafgaande aan een verandertraject vaak een survey over gedrag op de werkplek. Wat opvalt in de meetresultaten is dat de latente stress door werkdruk de laatste jaren toeneemt. Dit in bijna alle landen waarin we die meting doen. Een bloeiende economie geeft veel werk zeker als er een tekort aan beschikbare arbeidskrachten is. We moeten meer doen met minder mensen. In de meetresultaten herkennen we die operationele druk om te presteren.
Ziekteverzuim
Nu zou je denken, waar zit dan het probleem? Langdurig verhoogde cortisol leidt tot structurele klachten zoals oververmoeidheid en hersenbeschadiging. Het gevolg is dat we een permanente stijging van het ziektecijfer zien in veel Westerse landen. Arbodiensten geven aan dat juist door stress-gerelateerde klachten het verzuimcijfer de afgelopen 20 jaar met 50% is toegenomen. In de USA wordt de kostenpost hiervan geschat op honderden miljarden dollars per jaar. Het stress-effect keert zich als boemerang tegen ons. Het aanvankelijk positief effect op de productie leidt steeds meer tot een forse kostenpost. Door de ziekmeldingen verliest men ook grip op de personeelsbezetting.
Toolboxen
Stressreductie is momenteel een van de meest effectieve manieren om zowel de kosten van arbeid als het productieproces te beheersen. Het grootste probleem hierbij is dat latente stress moeilijk zichtbaar is bij zowel de betrokken zelf als bij de omgeving. Een van de dingen die we kunnen doen is het zelfcorrigerend vermogen van teams versterken. Naast een optimale werkbelasting kunnen de collega’s elkaar bij de les houden. Dat blijkt een effectieve manier van stressreductie. Voor dit doel hebben we o.a. een serie Toolboxen gemaakt die in de teams behandeld kunnen worden. Zo hopen we een bijdrage te leveren aan de bewustwording en reductie van werkstress.
Juni Daalmans
December 2025
